Market raflarında bazı ürünlerde fiyat etiketi değişmese de gramaj, adet ya da hacim azalabiliyor. “Shrinkflation” olarak bilinen bu uygulama, tüketicinin ödediği birim fiyatı artırırken, zam etkisini doğrudan etiket yerine paketin içinde görünür kılıyor.
Zam Etikette Değil, Paketin İçinde
Artan maliyetler ve yüksek enflasyon ortamında tüketicinin market alışverişinde karşılaştığı fiyat değişimleri yalnızca etiketlere yansımıyor. Bazı ürünlerde satış fiyatı benzer kalırken, paketin gramajı ya da hacmi düşürülebiliyor. Bu yöntem, literatürde “shrinkflation” olarak adlandırılıyor.
Shrinkflation, bir ürünün fiyatı aynı kalırken ya da sınırlı değişirken miktarının azaltılması anlamına geliyor. Bu durumda tüketici rafta aynı ürünü ve benzer ambalajı görmeye devam etse de, gerçekte daha az ürün satın almış oluyor.
Ticaret Bakanlığı’nın daha önce “gramaj hilesi” başlığıyla yaptığı uyarılar ve Reklam Kurulu kararları, bu uygulamanın Türkiye’de de çeşitli ürün gruplarında denetim konusu olduğunu gösteriyor.
Ambalaj Aynı, Gramaj Farklı
Resmi kararlara yansıyan örneklerde, farklı kategorilerdeki bazı ürünlerin gramaj veya hacimlerinin azaltıldığı görülüyor. Dosyada yer alan bilgilere göre İçim Labne’nin 200 gramdan 180 grama, Blendax Men Mentol Ferahlığı şampuanın 500 mililitreden 470 mililitreye, Dr. Oetker Krem Şanti’nin bazı paketlerinde 150 gramdan 144 grama, Dr. Oetker Çikolatalı Sos’un ise 128 gramdan 123 grama düştüğü tespit edildi.
Reklam Kurulu değerlendirmelerinde öne çıkan nokta, ürünlerin benzer ambalajlarla satışa sunulması nedeniyle ortalama tüketicinin gramaj farkını ilk bakışta fark etmekte zorlanabileceği yönünde oldu. Bazı dosyalarda idari para cezası ve reklamların durdurulması kararları verildi.
Bu nedenle konu yalnızca ürün boyutunun küçülmesiyle sınırlı değil. Ambalaj tasarımı, gramaj bilgisinin görünürlüğü ve tüketicinin satın alma kararını etkileyebilecek sunum biçimi de tartışmanın merkezinde yer alıyor.
Birim Fiyat Gerçek Maliyeti Gösteriyor
Uzmanlara göre bu tür durumlarda tüketicinin yalnızca raf fiyatına değil, ürünün birim fiyatına bakması gerekiyor. Çünkü ürün küçülürken fiyat aynı kaldığında, 100 gram ya da 1 litre başına ödenen gerçek tutar yükseliyor.
Örneğin 100 TL’den satılan 200 gramlık bir ürünün 100 gram fiyatı 50 TL iken, aynı ürün 180 grama düşürüldüğünde 100 gram fiyatı 55,56 TL’ye çıkıyor. Bu da etiket fiyatı değişmese bile birim fiyat üzerinden yaklaşık yüzde 11,1’lik artış anlamına geliyor.
Benzer şekilde 500 mililitrelik bir ürün 470 mililitreye düştüğünde, aynı satış fiyatı korunursa litre başına maliyet artıyor.
Tüketici Fiyatı Aynı Sanıyor, Ürünü Daha Az Alıyor
Tüketici tarafında ise en sık dile getirilen şikâyet, ürünlerin eskiye göre daha küçük hissedilmesine rağmen fiyatlarda buna paralel bir düşüş görülmemesi. Çeşitli tüketici şikâyetlerinde, bazı ürünlerin önceki alışverişlere göre küçüldüğü, ancak fiyat algısının aynı kaldığı ifade ediliyor.
Bu şikâyetler tek başına resmi istatistik niteliği taşımıyor. Ancak tüketicinin raf karşısında yaşadığı temel algıyı ortaya koyuyor: Fiyat aynı görünse de, paketin içeriği küçüldüğünde alışveriş sepetinin gerçek maliyeti artabiliyor.
Etikette Birim Fiyat Zorunlu
Ticaret Bakanlığı’nın fiyat etiketi düzenlemeleri kapsamında, ürünlerde satış fiyatının yanında birim fiyat bilgisinin de yer alması gerekiyor. Bu bilgi, tüketicinin farklı gramaj ve hacimdeki ürünleri sağlıklı biçimde karşılaştırabilmesi açısından önem taşıyor.
Bu nedenle tüketici hakları açısından temel uyarı, yalnızca ürünün toplam fiyatına değil, kilogram, litre, 100 gram ya da adet başı maliyetine bakılması yönünde. Aksi halde aynı rafta daha ucuz görünen bir ürün, birim fiyat açısından daha pahalı olabilir.
Sessiz Zam Daha Az Görünür, Etkisi Aynı
Shrinkflation doğrudan fiyat artışı kadar görünür olmayabilir. Ancak gramaj veya hacim düşüşü fiyatla birlikte değerlendirildiğinde, tüketicinin ödediği gerçek maliyet artabiliyor. Bu nedenle uzmanlar, alışveriş sırasında ürün ambalajındaki net miktar bilgisinin ve raf etiketindeki birim fiyatın kontrol edilmesi gerektiğini vurguluyor.
Market raflarında yaşanan bu değişim, tüketicinin fiyat algısını doğrudan etkileyen bir unsur olarak öne çıkıyor. Etiket aynı kalsa bile ürün küçüldüğünde, tüketici aynı paraya daha az ürün almış oluyor.
Sonuç: Zam Her Zaman Etikette Görünmüyor
Resmi kararlar, bakanlık uyarıları ve tüketici şikâyetleri birlikte değerlendirildiğinde, gramaj küçültme uygulamalarının yalnızca bireysel gözleme dayalı bir tartışma olmadığı görülüyor. Bu uygulamalar, tüketicinin doğru bilgilendirilmesi, ambalaj şeffaflığı ve birim fiyat takibi açısından önem taşıyor.
Kısacası market alışverişinde gerçek fiyatı anlamanın yolu yalnızca etikete bakmaktan geçmiyor. Gramaj, hacim ve birim fiyat birlikte incelenmediğinde, zam bazen raftaki etikette değil, paketin içinde saklı kalıyor.
